NGHĨ VỀ TẾT VÀ TÌNH - Tản văn của Kim Cương

NGHĨ VỀ TẾT VÀ TÌNH

 

Tản văn của Kim Cương

 

Tết lại sắp về.

 

Chỉ còn ít ngày nữa thôi, mùa xuân sẽ gõ cửa từng mái nhà, mang theo sắc đào, sắc cúc, mang theo mùi hương trầm phảng phất từ những gian thờ tổ tiên và những lời chúc bình an được trao nhau trong những ngày đầu năm mới. Nhưng cứ mỗi độ Tết về, tôi lại không chỉ nghĩ về mùa xuân. Tôi nghĩ về tình.

 

Về cái tình của người với người, của những người cùng làng, của những người thân sau một năm bươn chải lại tìm về ngồi bên nhau trong ba ngày Tết. Và càng nghĩ, tôi càng thấy có một điều gì đó thật khó gọi tên.

 

Cuộc sống hôm nay đầy đủ hơn rất nhiều. Đường sá rộng mở, xe cộ thuận tiện, điện thoại có thể nối những người cách nhau hàng nghìn cây số chỉ trong một tích tắc. Chúng ta có vô số cách để gửi cho nhau một lời chúc. Vậy mà không hiểu sao, dường như người ta lại ít đến với nhau hơn.

 

Có phải tình người đã nhạt đi? Hay chỉ vì tôi đã già, nên cứ hoài nhớ một thời đã xa? Tôi không biết. Chỉ biết rằng, mỗi khi Tết đến, ký ức lại mở ra như một cánh cửa cũ. Và phía sau cánh cửa ấy là một mùa xuân nghèo khó nhưng ấm áp đến lạ kỳ.

 

________________________________________

 

Ngày ấy, Tết có gì đâu! Những năm bảy mươi của thế kỷ trước, cái nghèo hiện diện trong từng căn nhà, từng bữa cơm, từng manh áo. Cán bộ, công nhân viên chức trông vào tem phiếu. Tết đến, mỗi người được vài lạng thịt, vài lạng đường, một cân nếp, vài gói kẹo, gói thuốc lá Tam Đảo, Trường Sơn, Phù Đổng hay Cửu Long... Nhà nông thì sau khi hoàn thành nghĩa vụ với Nhà nước mới dám mổ một con lợn nuôi cả năm. Trẻ con được dịp sung sướng vì có miếng thịt, có chiếc bong bóng thổi căng phồng. Nếp và gạo nhà làm được. Đường đen mua ở chợ về làm bánh in, bánh khảo, bánh lam. Quần áo mới cũng chẳng có gì sang trọng. Tiêu chuẩn cán bộ được năm mét vải, dân ba mét, mà vải thì thường thô, dày, màu sắc chẳng mấy khi đẹp. Có năm, chúng tôi mặc những chiếc áo bằng thứ vải thô, màu cháo lòng, cứng và thô ráp. Vậy mà chúng tôi vẫn thấy mình đẹp. Bởi đó là áo Tết.

 

Có lẽ trẻ con ngày ấy không biết thế nào là nghèo. Bởi trong mắt chúng, chỉ cần có một chiếc áo mới là mùa xuân đã đến. Gần Tết, cả làng như cùng thức dậy.

 

Đường làng được quét dọn. Bụi tre được phát quang. Những hàng cây trước ngõ được cắt tỉa. Các cụ già chặt tre dựng đu. Thanh niên tập văn nghệ, chuẩn bị trò chơi. Trẻ con chạy nhảy khắp nơi, háo hức đếm từng ngày chờ Tết.

 

Nhà nào cũng cố làm cho gian nhà của mình sáng sủa hơn một chút. Một cành đào. Một bình cúc. Mấy nhành hoa vạn thọ. Một mâm ngũ quả. Vài gói bánh, gói kẹo. Và trên bàn thờ là nén hương tỏa khói nghi ngút. Những bức ảnh, những câu đối, lá quốc kỳ đỏ thắm... tất cả làm nên một không gian Tết vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.

 

Ngoài cổng, cờ đỏ sao vàng phấp phới.

 

Trong nhà, hương trầm bay lên.

 

Ngoài đường, tiếng cười nói.

 

Tết khi ấy nghèo vật chất nhưng giàu không khí.

 

Mà có lẽ, điều làm cho Tết trở thành Tết không phải là mâm cỗ có bao nhiêu món, mà là trong một ngày đặc biệt, người ta biết tìm về bên nhau.

 

________________________________________

 

Ngày ấy chưa có những phong bao lì xì đẹp đẽ như bây giờ. Những người con đi làm có lương, đến gần Tết lại dành dụm mua cho cha mẹ một bộ quần áo mới, chiếc khăn mới. Món quà nhỏ thôi, nhưng được nâng niu bằng cả một năm chắt chiu. Nhà nào cũng cố mua một, hai phong pháo. Đêm ba mươi, nối các bánh pháo lại, chờ đến giao thừa rồi đốt. Tiếng pháo nổ vang trong đêm. Những đứa trẻ bịt tai mà vẫn cười. Người lớn đứng trước hiên nhà. Mùi khói pháo quyện vào hơi lạnh cuối đông.

 

Một năm cũ khép lại. Một năm mới mở ra.

 

Không ai nói những điều quá lớn lao. Người ta chỉ mong cho cha mẹ mạnh khỏe, con cháu bình an, làm ăn thuận lợi, nhà cửa yên vui. Những mong ước ấy giản dị đến mức tưởng như nhỏ bé.

 

Nhưng nhìn lại, đó chẳng phải là những điều lớn nhất của một đời người hay sao?

 

________________________________________

 

Tết ngày ấy còn có một điều rất quý mà bây giờ tôi không biết gọi tên thế nào ngoài ba chữ: đi thăm nhau. Sáng mồng Một, chúng tôi theo cha mẹ đi chúc Tết ông bà, cô dì, chú bác. Sau đó là đến lượt bà con trong làng, rồi bạn bè. Đường quê ngày ấy xấu lắm.

 

Mưa xuống thì lầy. Gió mùa về thì rét. Có những đoạn đường bùn bám đầy chân. Đi được một lúc lại phải tìm mương nước, thò chân xuống khuấy vài cái cho sạch rồi đi tiếp. Vậy mà cứ đi. Từ nhà này sang nhà khác. Từ xóm này sang xóm khác. Từ người thân đến bạn bè. Có những ngày đôi chân bé nhỏ của chúng tôi đi qua gần như cả làng: Mệ Ngật, cụ Ngật, dì Ánh, dì Láng, anh Túc, chú Kiểm, dượng Táo...

 

Rồi nhà ông Phả, ông Báu, ông Lười... Lại vòng sang xóm Bàu, qua giếng Bàu, sang xóm Troong, xóm Sáp, xóm Phường, xóm Cồn... Tên người, tên nhà cứ nối tiếp nhau trong trí nhớ!

 

Bây giờ nghĩ lại, tôi không còn nhớ hết những câu chuyện của ngày ấy. Nhưng tôi nhớ những mái nhà. Nhớ những khuôn mặt. Nhớ tiếng gọi nhau. Nhớ chén nước chè. Nhớ những câu chúc đầu năm.

 

Và nhớ nhất là cảm giác được bước chân vào một căn nhà nào đó và biết rằng mình được chờ đợi.

 

Ngày ấy, đi một cây số có khi mệt bằng đi năm cây số bây giờ. Chợ Khương Hà cách chỉ vài cây số mà người làng đã phải dậy từ canh ba để kịp phiên chợ. Vậy mà Tết đến, người ta vẫn đi thăm nhau.

 

Sau này có chiếc xe đạp cà tàng, chúng tôi càng đi nhiều hơn. Săm vá chằng vá đụp. Lốp mòn, đứt tanh, phải dùng dây cao su quấn quanh. Xích chắp nối đủ loại. Xe chạy trên đường làng kêu lách cách. Nhưng bạn bè ở xa vẫn tìm đến nhau. Không ai thấy xa. Bởi khi trong lòng có tình, đường xa mấy cũng hóa gần.

 

________________________________________

 

Cha tôi mất vì bom Mỹ. Anh tôi đi bộ đội. Chiến tranh đã lấy đi của gia đình tôi những người thân yêu, để lại những khoảng trống mà thời gian cũng không thể lấp đầy. Có lẽ vì thế mà tôi càng hiểu giá trị của những ngày đoàn tụ. Một gia đình đủ mặt đã là một niềm vui. Một người thân còn có thể ngồi bên mình đã là một món quà. Một cái Tết bình yên đã là điều đáng quý!

 

Ngày ấy, chúng tôi chưa biết những điều đó bằng lý trí. Chỉ biết rằng Tết phải về nhà. Tết phải thắp hương cho người đã khuất. Tết phải đi thăm người thân. Tết phải gặp bạn bè. Tết phải ngồi với nhau. Bởi nếu thiếu một người, căn nhà tự nhiên thấy trống trải hơn. Nếu thiếu một cuộc gặp, mùa xuân tự nhiên thấy ngắn hơn.

 

________________________________________

 

Rồi thời gian trôi.

 

Những con đường đất ngày nào được trải nhựa. Những chiếc xe đạp cũ được thay bằng xe máy. Rồi ô tô. Đi một quãng đường vài chục cây số chẳng còn là chuyện gì đáng kể. Ngày xưa, một lời chúc phải mang theo bước chân. Bây giờ, chỉ cần vài giây. Một tin nhắn. Một cuộc gọi. Một tấm ảnh hoa đào. Một dòng chữ: “Chúc mừng năm mới!”… Chỉ trong những giờ đầu năm mới, lời chúc đã đến với hàng trăm người! Thế là xong.

 

Chúng ta có nhiều phương tiện hơn để đến với nhau. Nhưng hình như lại có ít cuộc gặp hơn. Những chuyến đi chúc Tết và số nhà ghé thăm ngày càng ít.

 

Bạn bè thân thiết đôi khi cả năm chẳng gặp mặt, nhưng đến Tết cũng chỉ gửi cho nhau một lời chúc trên màn hình điện thoại. Có người còn kiêng ngày mồng Một. Có người ngại khách. Có người bận. Có người bảo đường xa. Có người nói: “Thôi, gọi điện cũng được!” Ừ, gọi điện cũng được. Nhắn tin cũng được. Facebook cũng được… Mọi thứ đều được…

 

Chỉ có một điều hình như không thể thay thế:

 

Sự hiện diện của một người trước một người khác. Một lời chúc qua điện thoại có thể truyền đi rất nhanh, nhưng không có hơi ấm của bàn tay.

 

Một tin nhắn có thể chứa đầy những lời tốt đẹp, nhưng không có ánh mắt của người đối diện.

 

Một bức ảnh có thể rất đẹp, nhưng không thể thay thế một chén trà ngồi bên nhau. Và một biểu tượng trái tim trên màn hình, dẫu đỏ đến đâu, cũng không giống một tấm lòng biết tìm đường đến với một tấm lòng.

 

________________________________________

 

Tôi vẫn tự hỏi:

 

– Có phải ngày xưa người ta thương nhau hơn không?

 

Tôi không dám khẳng định. Bởi ngày xưa cũng có những điều chưa đẹp. Con người của hôm nay cũng có rất nhiều tình yêu thương. Chỉ là cách chúng ta trao gửi tình cảm cho nhau đã khác.

 

Nhưng tôi vẫn nhớ một điều: Ngày ấy, người ta nghèo về vật chất, nhưng vẫn dành nhiều thời gian cho nhau. Họ có thể đi bộ hàng cây số để thăm một người bà con. Có thể đạp chiếc xe cũ qua mấy xóm làng chỉ để gặp một người bạn. Có thể ngồi cả buổi bên nhau mà chẳng cần một lý do đặc biệt. Họ không có nhiều thứ để cho nhau. Nhưng họ có thời gian. Có sự hiện diện. Có những câu chuyện. Có tiếng cười…

 

Có những mùa Tết đi qua rồi ở lại mãi trong ký ức. Còn chúng ta hôm nay có tất cả, chỉ đôi khi thiếu một thứ: thời gian dành cho nhau.

 

________________________________________

 

Tết vẫn về.

 

Xuân vẫn xanh trên những hàng cây. Hoa vẫn nở. Khói hương vẫn bay trên bàn thờ tổ tiên. Những người con đất Việt vẫn tìm về quê hương sau một năm xa cách. Và tôi vẫn tin Tết sẽ còn mãi, bởi Tết không chỉ là những ngày trên lịch. Tết là ký ức. Tết là cội nguồn. Tết là gia đình. Tết là sự trở về.

 

Và hơn hết, Tết là một lời nhắc rất dịu dàng rằng: Con người sinh ra không phải chỉ để sống cho mình. Chúng ta cần một nơi để trở về. Cần một người để nhớ. Cần một mái nhà để sum họp. Cần những người thân để hỏi một câu giản dị: “Dạo này khỏe không?” Cần một người bạn để ngồi bên nhau, chẳng cần nói gì nhiều. Bởi sau cùng, điều ở lại sau mỗi mùa xuân không phải là ta đã ăn bao nhiêu món ngon, mặc bao nhiêu bộ quần áo mới, đi bao nhiêu nơi hay nhận bao nhiêu lời chúc. Điều ở lại là cách ta đã hiện diện trong cuộc đời của nhau.

 

Tôi ngồi nghĩ về những ngày Tết đã xa. Nghĩ về những con đường lầy lội. Nghĩ về chiếc xe đạp cà tàng. Nghĩ về tiếng pháo giao thừa. Nghĩ về những mái nhà đã đổi thay. Nghĩ về những người đã khuất.

 

Nghĩ về những người còn lại. Và nghĩ về những bước chân năm xưa. Những bước chân bé nhỏ, lấm đầy bùn đất, đã đi qua biết bao ngôi nhà chỉ để trao nhau một lời chúc đầu năm. Bỗng thấy thương vô cùng. Thương một thời nghèo khó. Thương một thời người ta đến với nhau bằng đôi chân. Và thương cả hôm nay — một thời đại có thể đưa chúng ta đến bất cứ đâu, nhưng đôi khi lại khiến ta quên mất cách tìm đến một người ở ngay bên cạnh. Nghĩ đi, nghĩ lại, tôi vẫn chưa tìm được câu trả lời...

 

Có lẽ Facebook thân yêu đã thay chúng ta đi chúc Tết! Nhưng tôi vẫn mong, giữa những mùa xuân của thời hiện đại, sẽ có lúc chúng ta tắt màn hình, đặt chiếc điện thoại xuống, bước ra khỏi nhà và tìm đến một người mà mình thương quý. Không cần quà. Không cần mâm cao cỗ đầy. Không cần một lời chúc thật hay…

 

Chỉ cần bước qua cánh cổng, mỉm cười và nói:

 

“Tết rồi. Tôi đến thăm anh.” Biết đâu, lúc ấy, ta sẽ tìm lại được một mùa xuân đã từng rất nghèo mà rất giàu — giàu tình!

CON DÊ ĐỊNH MỆNH TRONG TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT - Trần Trung Sáng

CON DÊ ĐỊNH MỆNH TRONG TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT

 

 TRẦN TRUNG SÁNG

 

 

 

   Trong 12 con Giáp, con Dê có thể được xem là biểu tượng có ý nghĩa tinh thần phong phú. Nó không chỉ thể hiện vai trò gần gũi trong nhiều tác phẩm văn hóa nghệ thuật, mà đôi khi còn chiếm một vị trí quan trọng, độc đáo gắn liền với đời thật của không ít những nghệ sĩ nổi tiếng. Có thể đó là con dê non ngây thơ trong truyện ngắn “Con dê của ông Seguin” của Alphonse Daudet, con dê trong thơ ngu ngôn La Fontaine, rồi con dê hiền lành, khổ nạn trong truyện Lục vân Tiên…

 

 

 

Hình tượng con dê trong tác phẩm mỹ thuật

 

 

 

 Sinh thời, Picasso (1881-1973) từng rất yêu quý một con dê đặt tên là Esmeralda và thả nó tha hồ tự do chạy nhảy trong khu vườn mênh mông của lâu đài La Californie, bên cạnh những tác phẩm điêu khắc của mình. Người ta kể rằng, chính con dê đó là nguồn cảm hứng để ông sáng tác nên bức tượng Nàng Dê Esmeralda vào năm 1952. Tác phẩm được đúc bằng đồng nặng 150 kg (120,5 x 72 x 144 cm). Thân dê Esmeralda làm bằng cái sọt đựng táo kết bằng cành liễu. Bầu sữa làm bằng một cái chai đựng sữa phế thải. Đầu dê to và gầy gò, những mảnh xương sườn lộ rõ, cái bụng to bầu sắp đến ngày sinh nở, dù đang lo âu nhưng vẫn đứng vững trên đôi chân mảnh khảnh. Tác phẩm nổi tiếng này được xem là biểu tượng  ẩn dụ về sự chịu đựng của người phụ nữ nghèo khổ trên trái đất.

 

 

 

   Họa sĩ Bửu Chỉ (1948-2012) được nhiều người biết đến bởi những tác phẩm mỹ thuật độc đáo, khác lạ bởi cách phối màu nóng tương phản tạo ra một vẻ đẹp rực rỡ, điêu luyện và rất nhân văn... Ngoài hàng trăm bức tranh bút sắt, sơn dầu, một thời gian ngắn, ông còn vẽ tranh trên bao bố với phong cách, tài năng rất riêng. Lạ lùng thay, trước lúc đột ngột qua đời, một trong ba bức tranh sơn dầu cuối cùng của Bửu Chỉ để lại có tên “Quý Mùi”, diễn tả một nàng dê mang một vẻ đẹp gấm hoa của sự sinh sôi nảy nở, mang khát vọng cuộc sống…

 

Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm là người nổi tiếng vẽ tranh chủ đề Tết, với tất cả các con vật trong 12 con giáp, con nào cũng được ông thêm bớt các chi tiết cực đắt để nâng lên thành hình tượng nghệ thuật hấp dẫn. Trong đó, đặc biệt những bức tranh Tết năm Mùi, được nhắc nhiều hơn cả, bởi lối vẽ cách điệu, những đường nét thẳng, đơn giản, khúc triết và khỏe khoắn kết hợp với gam màu trầm, đặc biệt vú con dê mẹ được ông nhấn to, căng tròn trong khi con dê con đang bú say sưa…

 

Bùi Giáng và Dê tím hoa cà

 

  Tuy nhiên, bên cạnh những câu chuyện ly kỳ và bi tráng về những con dê ngang qua số phận những cuộc đời sáng tạo tài hoa, có lẽ câu chuyện ấn tượng không thể không nhắc đến, đó là chuyện Bùi Giáng (1926-1998) chăn dê.

 

   Trong bài thơ Nỗi lòng Tô Vũ (Mưa Nguồn – 1962), Bùi Giáng đã kể lại chuyện ông "chăn dê một đoạn đời 15 năm ở núi đồi Nam Ngãi Bình Phú". Đó là một bài thơ hồn nhiên, đầy màu sắc thi vị và đằm thắm:

 

Này em Đen chiếc vòng vàng tươi lắm

Này em Vàng chiếc trắng há mờ đâu

Này em Trắng chiếc hồng càng lóng lánh

Này đây em Hoa Cà hỡi! Chiếc nâu.

 

   Dưới bài thơ đó, Bùi Giáng ghi chú rõ: “Dê Hoa Cà có sắc lông lổ đỏ tía hồng xem như hoa cà vậy. Đẹp vô cùng. Nhất là buổi chiều, sắc lông óng ả dưới nắng vàng – xa xa hình bóng dê rực rỡ nổi bật trên sườn núi xanh lơ. Dê Hoa Cà còn gọi là Dê Sao, vì lông lổ đổ sáng như sao... Cái lần đầu, thuở 20 tuổi, trao cái vòng ngọc cho vị hôn thê mà không cảm động bằng lần đeo vòng cho dê vậy.”

 

   Được gợi hứng từ câu chuyện và hình ảnh ấy, họa sĩ Đình Cường  đã vẽ bức tranh “Bùi Giáng và Dê tím hoa cà” (sơn dầu trên giấy plast 20 x 22 in). Đinh Cường cũng ghi lại mấy vần thơ kèm theo bức tranh này: “nhớ màu sim tím một đoạn đời 15 năm chăn dê/ở núi đồi Trung Việt Nam Ngãi Bình Phú/ anh ghi trong bài Nỗi Lòng Tô Vũ, tập Mưa Nguồn/ vẽ anh đêm qua nằm đọc lại bao nhiêu bài thơ…”

 

    Tuy nhiên, về khoảng thời gian 15 năm chăn dê của Bùi Giáng, nhiều người bàn cải cho là không chính xác. Nhà thơ Tường Linh, vốn là người đồng hương của Bùi Giáng, cho rằng “nơi Bùi thi sĩ ngày ngày thả dê là rặng đồi cây lúp xúp, một chi sơn giữa dãy núi Chúa và núi Hòn Tàu. Thời gian này là trọn năm 1951 và mấy tháng đầu năm 1952. Thi sĩ Bùi Giáng chỉ chăn dê trong vòng một năm rưỡi ấy mà thôi”. Về lý do Bùi thi sĩ đến vùng đất nói trên, nhà thơ Tường Linh nhận định: “Trung Phước và mấy làng lân cận như Đại Bình, Trung Lộc, Phước Bình… đời nào cũng có nhiều người làm thơ. Họ kết thân với nhiều nhà thơ gần xa và các nhà thơ này thường lui tới giao thiệp với nhau như Huỳnh Lý, Hoàng Châu Ký, Huỳnh Hưng, Nguyễn Thụy Khái, Tạ Ký… Bùi Giáng đến với quê hương thứ hai này có thể vì hai lý do: lập nghiệp với gia đình và kết bạn thơ”. Và hồi ấy, cụ Cửu Tý - người giao việc nuôi dê cho Bùi Giáng,  mục đích là để ông tránh xa vùng oanh kích hàng ngày của máy bay Pháp chứ không phải vì kinh tế.

 

  Nhà thơ Tưởng Linh cũng kể rằng: “Năm ấy tôi đã thoát ly. Một lần về phép, tôi đến thăm và ở chơi trọn ngày với anh Sáu Giáng… Khi uống nước chè tươi, anh Giáng nói với chúng tôi rằng anh ngại dê của anh lộn với dê người khác. Chúng tôi đề nghị anh hãy tròng vào cổ mỗi con dê một cái vòng tre nhuộm màu khác nhau. Ba đứa chúng tôi tìm tre, pha phẩm màu, thực hiện ngay. Do đó sau này mới có giai thoại mỗi “em dê” của thi sĩ Bùi Giáng mang một chiếc “kiểng” có màu trắng, đen, xanh, vàng, đỏ.” Và có lẽ chính sự việc này về sau Bùi Giáng đã ghi lại trong thơ:

 

 Ngẩng đầu lên nhìn anh mờ mắt lệ

Từ lần đầu vòng ngọc tuổi hai mươi

Trao người em trăm năm lời ước thệ

 

Đây lần đầu cảm động nhất mà thôi.

 

Vòng em xong, vòng anh dành riêng chiếc

Dành riêng mình – dê hỡi hiểu vì sao ?

Vì lòng anh luống ân thầm tha thiết

Gán đời mình trọn kiếp với dê Sao.

 

Nhìn anh đây các em Vàng Đen Trắng

Tía Hoa Cà lổ đổ thấu lòng chưa ?

Từ từ đưa chiếc vòng lên thủng thẳng

Anh từ từ đưa xuống cổ đong đưa

 

  Nhìn chung, nhà thơ Tường Linh chỉ muốn khẳng định : “Kỳ dư, về sự chăn dê, địa điểm và số năm chăn dê của thi sĩ Bùi Giáng đã có nhiều người viết nhưng đều không đúng. Chẳng hạn có người nói Bùi Giáng chăn dê vì bất mãn cuộc đời, anh chăn dê tại Vĩnh Trinh nhiều năm gần giống như ông Tô Vũ đời Hán Vũ Đế bên Tàu…Chính xác, thi sĩ Bùi Giáng không hề chăn dê tại quê nhà Vĩnh Trinh và anh chỉ chăn dê trong vòng một năm rưỡi như đã nói ở trên.

 

 

 

 

 

Ảnh: 1/ Picasso bên tác phẩm điêu khắc Ngàn dê Esmeralda

 

         2/ Tranh Dê của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm

 

         3/ Bùi Giáng và Dê tím hoa cà (tranh sơn dầu Đinh Cường)

 

         4/ Bức tranh Quý Mùi của họa sĩ Bửu Chỉ

 

 

 

 

 

Đ/c liên lạc: Trần Trung Sáng  20 Hải Phòng, Phường Hải Châu TP Đà Nẵng

NHỚ HƯƠNG BÁNH ĐÚC NGÀY TẾT - Nguyễn Đại Duẫn

 NHỚ HƯƠNG BÁNH ĐÚC NGÀY TẾT

Nguyễn Đại Duẫn

 

Quê tôi xưa, Tết đến, xuân về, nhà nào cũng làm bánh đúc để cúng. Người ta xem việc làm bánh đúc cúng Tết như một thông lệ, họ quan niệm đây là những món được làm từ hạt gạo quý giá nhất của đất trời để tạ ơn thần linh và ông bà đã phù hộ mùa màng bội thu. Người quê tôi coi bánh đúc là món ăn dân dã mà khó quên. Bánh đúc là món ngon từ đồng quê, đem lại hương vị man mác thân quen của những người có cuộc sống bình dân sau lũy tre làng. 

Xa quê đã lâu, nay tôi mới có dịp về ăn Tết cùng gia đình. Tôi không quên mua ít bánh đúc để cúng Tết, như để nhớ về người mẹ quá cố của tôi. Ngày xưa khi mẹ còn sống, mẹ tôi thường làm bánh đúc mỗi khi Tết đến hay giỗ chạp, cúng rằm. Món ăn tuy dân dã nhưng tôi thích lắm. Có thể bây giờ có nhiều món ăn ngon nên món bánh đúc xưa kia người ta bớt chuộng. Nhưng rồi chính cái sự bớt chuộng ấy đã để lại trong tôi những hương vị nhớ mãi, những món ăn tưởng quen mà lại khiến người ta ngược xuôi kiếm tìm.

Ngày đang còn trong quân ngũ, tôi có dịp được về nhà ăn Tết. Mẹ tôi vui lắm, cứ nhìn tôi từ đầu đến chân, rồi lấy tay dụi vào mắt xem có phải là đang mơ không. Rồi mẹ lật đật dọn cơm cho tôi ăn. Nhìn mâm cơm Tết nào là giò, nem, thịt… thấy phát ngấy. Tôi nói để cho mẹ đủ nghe: “Này mà có thêm món bánh đúc thì ngon biết mấy!”. Mẹ nhìn tôi nói: “Bây giờ đời sống khá giả nên bánh đúc không mấy ai làm. Nếu con thích thì để mẹ làm cho con ăn.”

Nhớ đến thời đang còn bé, Tết đến mẹ cho tôi miếng bánh  đúc cắt rìa gói trong lá chuối. Tôi chạy ù tới cầm miếng bánh của mẹ cho, cái bụng sôi gào, nước bọt tiết ra thèm thuồng. Đến bây giờ nghĩ lại vẫn còn phảng phất mùi hương gạo lúa quyện với mùi lạc, thịt mỡ, làm nên thứ bánh ăn vừa giòn vừa béo vừa thơm đến lạ.

Tôi vào bếp cùng mẹ làm bánh. Bột gạo được mẹ chuẩn bị làm từ mấy hôm trước. Mẹ chọn gạo tẻ loại ngon, vo sạch cho vào nước trong ngâm liền hai ngày đêm, thỉnh thoảng thay nước một lần, đến khi bóp hạt gạo di trên đầu ngón tay thấy nhuyễn mới mang đi xay. Để làm bánh, món không thể thiếu là vôi  dùng để quấy bánh, làm cho bánh đông cứng. Mẹ đem vôi cục nướng lên, hòa vào nước rồi gạn lấy nước trong, đem gạo đã xay hòa với nước vôi này để nấu bánh đúc. Ngoài ra mẹ còn băm nhỏ ít thịt mỡ, củ hành trộn đều. Tôi hì hà, hì hục giúp mẹ món đậu lạc. Củ lạc sống mua về ngâm với nước nóng 1-2 giờ cho vỏ cứng mềm ra để dễ tách. Hạt lạc tách xong, được thả vào nước sôi già chần qua chừng vài phút rồi vớt ra cho sạch. Sau đấy cho lạc vừa chần vào nồi, thêm nửa thìa cà phê muối rồi đổ nước vào nấu mềm để bóc bỏ lớp vỏ lụa đi.

Chuẩn bị xong đâu đấy thì đến khâu quấy bánh đúc. Mẹ chọn chiếc soong đúc làm bằng nhôm pháo sáng có đế dày và chịu nhiệt tốt, tráng thêm chút mỡ thắng vào nồi rồi đổ bột vào quấy. Tôi ngồi nhìn tay mẹ quấy đều. Quấy bánh đúc mất kha khá thời gian nhằm để bột không bị sít nồi. Khi bột đã dẻo, đặc, tranh thủ lúc bột còn nóng, mẹ đổ hẳn ra mẹt lót lá chuối, chờ bánh “đông lại” cắt luôn cho tiện.

Mẹ chuẩn bị nước chấm bánh, đó là nước mắm nêm, mắm cái. Tôi phụ mẹ đâm tỏi, ớt, vắt chanh trộn vào, thế là bữa ăn bánh đúc đã hoàn thành, chỉ việc ngồi vào mâm thôi. Bánh đúc sau khi để nguội, se mặt cứng lại thì mẹ cắt thành các miếng vừa ăn, dọn kèm nước chấm. Mẹ còn cho thêm đậu rán phồng với rau kinh giới ăn kèm thêm. Chưa ăn đã thấy ngon không thể cưỡng lại. Tôi gắp miếng bánh lên ngắm nghía một lúc mới bỏ vào mồm để thưởng thức. Miếng bánh vừa ngọt thơm, vừa đậm đà, béo ngậy mà vẫn thanh nhẹ, không hề bị ngấy, hòa quyện cùng nước mắm chua chua của chanh, cay của tỏi, ớt phủ lên trên là lớp hành phi vàng ruộm thơm nức và một vài cọng rau mùi xanh tươi. Một thứ bánh không những ăn ngon miệng mà lại rẻ tiền, dễ làm.

Ngày nay bánh kẹo, trái cây nhiều nên bánh đúc ít được dùng làm món đồ cúng trong ngày Tết hoặc ngày giỗ chạp. Tuy vậy, ngày thường ở chợ phố, chợ quê, bánh đúc cũng thấy người ta bày bán nhưng không nhiều và không được ưa chộng mấy. Trong mỗi chiếc bánh đúc xưa, muốn đạt được độ trong, giòn và dai, thông thường người ta dùng nước vôi hoặc hàn the. Nhưng dùng vôi thì không tốt cho tiêu hóa, còn hàn the là một loại chất độc nguy hại cho cơ thể, có thể gây ra ngộ độc mạn tính. Vì vậy, để bánh có độ dai, giòn mà không sử dụng vôi hàn the, người ta mới dùng tỉ lệ bột gạo tẻ và bột năng là 1/1. Nếu muốn dai, giòn hơn thì có thể tăng lượng bột năng và giảm lượng bột gạo tẻ xuống hoặc trộn thêm ít bột khoai tây.

       Mẹ đã đi xa về với tổ tiên ông bà. Bánh đúc của mẹ bây giờ chỉ còn trong hoài niệm. Tôi cùng mấy đứa em đưa dĩa bánh đúc đã cúng xong xuống thưởng thức. Bánh đúc ngày nay người ta làm đa dạng, biến tấu, tôi thấy không ngon như bánh mẹ xưa. Bánh mẹ tôi làm có hương vị đặc biệt khiến những người sành ăn cũng phải ưa thích. Cũng làm từ gạo tẻ, thịt mỡ, lạc, hành… nhưng bánh mẹ làm vừa dẻo, thơm, vừa mát. Cái vị ngầy ngậy, giòn giòn mềm mượt của bánh quyện với mùi vị nước chấm đem lại cảm giác ngon miệng. Không biết có bí quyết gì khác, hay chính từ bàn tay cần mẫn, khéo léo của mẹ, từ những giọt mồ hôi lăn tăn trên trán mẹ mà tôi đã cảm nhận được cái ngon từ đó.

 

Nguyễn Đại Duẫn

Số nhà 51, đường Nguyễn Hữu Cảnh

Thôn: Nam Quán Hàu

Xã: Quảng Ninh, tỉnh: Quảng Trị.

ĐT: 0977194533

 

 

DÒNG SÔNG MANG TÊN “RỒNG LỚN” GIỮA ĐẠI NGÀN TRƯỜNG SƠN - Nguyễn Đại Duẫn

 DÒNG SÔNG MANG TÊN “RỒNG LỚN” GIỮA ĐẠI NGÀN TRƯỜNG SƠN

Nguyễn  Đại  Duẫn

 

Người ta ví sông Long Đại như con rồng lớn để thấy được sự hùng vĩ của nó. Thực ra sông Long Đại có nhiều tên gọi khác nữa. Đó là Đại Giang, là Nguồn Côộc.

Gọi là Đại Giang vì đây là con sông lớn nhất, hoành tráng nhất chảy xuyên qua giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.

Làng Long Đại, thuộc huyện Quảng Ninh của tỉnh Quảng Bình, nay thuộc xã Trường Ninh, tỉnh Quảng Trị. Nhiều lần bố tôi giảng giải rằng: Long Đại nghĩa là “Rồng lớn”.

Con sông bắt nguồn từ dãy Trường Sơn và chảy theo hướng Đông - Bắc, chảy qua nhiều vùng núi non hiểm trở. Sông chỉ dài khoảng 100 km nhưng có đến hơn 100 thác nước lớn nhỏ. Trong đó, đẹp nhất có lẽ là thác Tam Lu nằm ở địa phận xã Trường Sơn với cảnh quan hoang sơ, hùng vĩ. Thác có độ cao hơn 20m, phân thành 3 bậc nước tuyệt đẹp, tựa như 3 chiếc lu đang nghiêng dòng đổ nước xuống, nên người dân gọi là thác Tam Lu. Với dòng sông nước xanh biêng biếc, thác nước hùng vĩ, nơi thử thách bao chàng trai cho thuyền ngược thác. Hai bên bờ sông có những làng nhỏ nằm thấp thoáng sau tán cây, tĩnh mịch. Thỉnh thoảng, những chiếc thuyền câu, thuyền chài… với những mái chèo khua nhẹ trên mặt nước, đẹp lung linh và rất đỗi thanh bình.

Làng bắt đầu từ cầu Long Đại Đông, chiếc cầu xi măng hiện đại chạy song hành cùng cầu đường sắt Bắc - Nam. Phía Nam làng trải dài uốn lượn theo dọc bờ sông Long Đại trong xanh, đẹp tựa như một bức tranh thủy mặc. Điểm cuối của dòng sông Long Đại là nơi hợp lưu đôi dòng của sông Long Đại và sông Kiến Giang tại ngã ba Trần Xá (xã Hàm Ninh, nay là xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị) thành dòng sông Nhật Lệ đổ ra biển. Đứng trên cầu Long Đại nhìn về cuối dòng sông như đuôi con “rồng lớn” đang uốn lượn quanh làng, tựa như dải lụa xanh tạo nên hồn quê ngọt ngào đang miệt mài xuôi dòng biển cả. 

Dòng sông ấy đã gắn liền trong ký ức tôi bằng những kỷ niệm buồn, vui của tuổi thơ. Từ khi cất tiếng chào đời, tôi đã nghe tiếng xôn xao của con sóng hòa trong lời ru ầu ơ của mẹ, vang vọng bên bến nghèo. Tuổi thơ cùng bạn bè vùng vẫy trên sông, ôm con sóng lao xao, ôm bao điều khát vọng, với niềm mơ ước lớn lên sẽ được làm anh lính thủy.  Chúng tôi bắt cá, tôm bên những lùm cây rủ bóng xuống mặt sông. Dưới sông chúng tôi bỏ chuôm bằng những bó lá cây cho cá, tôm chui vào trú ngụ. Khi nước ròng, cá, tôm “ngủ quên” không chui ra khỏi những bó cây ấy, thế là chúng bị tóm gọn.

Có lần, tôi cùng các bạn được chị hàng xóm chở đò sang làng bên xem phim. Ánh trăng rằm vành vạnh như chiếc đĩa khổng lồ long lanh trên mặt sông, đứa nào cũng giành bóng trăng là của mình. Khi mái chèo của chị hàng xóm khua vào mặt nước, ánh trăng vỡ vụn, cả mấy đứa nhao nhao đòi bắt đền.

Những hôm nghỉ học, tôi cùng mẹ đi hái củi bần dọc bờ sông. Cây bần mọc lên lầm lũi với thời gian, chống chọi bao nhiêu cơn bão, lũ của thiên nhiên; với bộ rễ rộng, dài để chống sạt lở và chống sóng. Những cây bần như cột nhà sần sùi những vết bom đạn của địch. Nơi đây là chỗ ẩn náu của những chiếc ca nô, tàu bè của bộ đội chở quân, đạn dược sang sông.

Năm 1965, chiến tranh phá hoại của Mỹ lan rộng trên miền Bắc. Trong đó, những năm 1967 – 1968 và năm 1972 là những năm ác liệt nhất của mảnh đất “lửa” Quảng  Bình, làng ngày đêm chìm trong khói lửa với biết bao bom đạn máy bay Mỹ trút xuống. Dòng sông Long Đại có 2 bến phà, đó là bến phà Long Đại 1 và bến phà Long Đại 2 nằm cách nhau khoảng 1 km, nơi nối những tuyến đường quan trọng trong việc vận chuyển người và lương thực cho tiền tuyến. Chính vì vậy, nơi đây trở thành điểm bắn phá ác liệt của Mỹ nhằm cắt đường vận chuyển, tiếp tế của miền Bắc cho chiến trường miền Nam.

“Lũy thép bờ Bắc” Long Đại năm xưa đã có những năm tháng chìm trong khói lửa chiến tranh ác liệt, bom cày đạn xới, hố bom chồng lên hố bom. Những trận đánh ác liệt diễn ra trên sông ấy không thể lường hết được thiệt hại, và có những đồng đội đã hy sinh anh dũng, nằm mãi dưới đáy sông. Nhưng điều đó càng tiếp thêm sức mạnh để những người còn sống, dũng cảm chiến đấu hết mình bảo vệ Tổ quốc, quê hương.

Theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, tại bến sông này, mẹ quay lưng gạt dòng nước mắt chia tay tôi lên đường nhập ngũ với bao quyết tâm và lời hẹn ngày về vùng vẫy bến sông quê. 

Chiến tranh đã lùi xa, làng Long Đại hôm nay đã mướt tràn màu xanh sức sống. Quê hương chuyển mình thay đổi theo dòng chảy của đất nước. Trên dòng sông Long Đại, nước trong veo, rủ bóng những bờ tre xanh mướt, những gợn sóng lấp lánh nắng chiều long lanh như vảy cá, tiếng chim ríu ran trên bờ. Những chiếc thuyền chài, thuyền câu lại dập dìu trên sông. Thỉnh thoảng, những chiếc sà lan, tàu vận tải chở những chuyến hàng xuôi ngược. Sông Long Đại ngoài những kỳ tích lịch sử còn mang những vẻ đẹp hoang sơ, tạo nên cảnh quan du lịch. Từ thành phố Đồng Hới, du khách có thể đi thuyền ngắm cảnh đẹp cửa biển dòng sông Nhật Lệ, thăm cầu Quán Hàu. Sau đó, xuống thuyền ghé thăm bến phà Long Đại, là địa điểm quan trọng để vận chuyển hàng hóa, vũ khí, đạn dược, nhân lực vượt sông vào miền Nam chiến đấu. Sau khi dâng hương tại Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn phà Long Đại, du khách đến núi Thần Đinh – điểm du lịch tâm linh nổi tiếng đã có nhiều ghi chép về nơi này.

Ngược dòng Long Đại là một trải nghiệm rất thú vị cho những du khách. Dọc hai bên bờ sông là những bản làng của người Vân Kiều chen lẫn làng người Kinh cùng sinh sống, bạn được chiêm ngưỡng những ngọn núi trùng điệp với nhiều hình thù, sắc thái. Với chặng đường dài trên sông, du khách thỏa thích ngắm nhìn phong cảnh, nghe kể chuyện lịch sử bi hùng của dòng sông. Không những thế, bạn sẽ được trải nghiệm những nét đẹp văn hóa, ẩm thực, mật ong rừng và các sản phẩm mây tre.  Đến với thác Tam Lu sẽ thật sự ngỡ ngàng trước tài ba của người chèo thuyền trên sông Long Đại. Cái cảm giác được ngồi trên thuyền của một tay lái cừ khôi bỗng thấy mình như đang bay trên những cột sóng trắng xóa giữa núi non hùng vĩ, thác nước ầm ào. Trong tương lai không xa, khi có sự đầu tư thích đáng, sông Long Đại sẽ là điểm đến du lịch tuyệt vời của khách thập phương.

Qua bao thăng trầm của lịch sử, Long Đại vẫn mang đầy nét đẹp về thuần phong mỹ tục của một làng quê ăm ắp tình đất, tình người. Tuy cuộc sống còn nhiều vất vả, khó khăn, nhưng người dân làng Long Đại vẫn gắn bó với mảnh đất này, lưu giữ những nét đẹp văn hóa cổ truyền của chính quê hương mình như hơi thở, như máu thịt.

Dòng sông quê hương, nơi mảnh đất yêu dấu, là nơi để tôi gửi gắm tình yêu thương, là nơi nâng bước chân tôi về với cội nguồn. Dù có ở nơi đâu, sông Long Đại, làng Long Đại là nơi ghi dấu những ký ức của một thời tuổi trẻ, là mạch nguồn chảy mãi trong tôi.

 

 

Nguyễn Đại Duẫn (Hội viên Hội VHNT Quảng Bình)

Địa chỉ: Số nhà 51, đường Nguyễn Hữu Cảnh

Thôn: Nam Quán Hàu

Xã: Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị

ĐT: 0977194533

THI SĨ XUÂN HOÀNG VÀ MỘT SỐ GIAI THOẠI CƯỜI VỀ ÔNG - Hồ Ngọc Diệp

 THI SĨ XUÂN HOÀNG 

VÀ MỘT SỐ GIAI THOẠI CƯỜI VỀ ÔNG

Hồ Ngọc Diệp

 

Thi sĩ Xuân Hoàng (1925-2004) là một trong những hội viên kỳ cựu của Hội Nhà văn Việt Nam. Quê gốc của ông là Trung Phước, Bình Định, nhưng sinh ra, lớn lên, cuộc đời hoạt động cách mạng lại là thị xã Đồng Hới, Quảng Bình (cũ). Ông là một nhà thơ tài năng, lưu cảo gồm 15 tập thơ, 2 tập truyện ký, 2 tập tự truyện. Năm 2007, ông được nhận giải thưởng Nhà nước về VHNT.

Xuân Hoàng còn nổi tiếng là nhà thơ vui tính, hồn nhiên, đầy chất lãng tử. Những “chuyện bên lề” trong quãng ngày sống, đi và sáng tác của ông còn lưu đậm trong trí nhớ những người quen.

Giặt áo quần cho... hàng xóm

Thi sĩ Xuân Hoàng nổi tiếng là người vì thơ mà quên việc khác. Lúc ông đang giữ chức Chủ tịch Hội văn nghệ Quảng Bình, chưa có nhà riêng, ông phải ở trong khu tập thể cơ quan vợ là Hội Phụ nữ Quảng Bình.

Sáng đó, vì có công việc, mặc dù là chủ nhật, bà Bình, vợ ông, phải đến cơ quan sớm. Sau nhiều ngày mưa, áo quần không giặt được mà phơi, bà liền dặn ông:

- Lát nữa nắng lên, anh nhớ giặt giùm em số áo quần trong chậu, đặt trong nhà tắm tập thể, nghe anh!

Thi sĩ Xuân Hoàng đang cặm cụi làm thơ, kịp có bài cho Tạp chí Văn nghệ Quảng Bình số tới có chủ đề về phụ nữ, nhân lễ Quốc tế phụ nữ 8/3, ngẩng lên:

- Bình cứ đi đi, để đó lát nữa anh giặt hết cả cho!

Say sưa với thơ, mãi gần 10h, ông mới nhớ công việc giặt áo quần cho kịp nắng như vợ đã dặn. Tuy vậy, tứ thơ chưa diễn tả thành lời cứ ám ảnh ông mãi. Ông vừa giặt quần áo vừa suy nghĩ để có thể hoàn thành bài thơ mình đang viết.

Đến trưa, vợ đi làm về, ông cười to, khoe:

- Anh vừa viết xong bài thơ về phụ nữ làng biển, hay lắm, vào đây, anh đọc cho em nghe.

Bà vợ không thấy quần áo nhà mình được phơi phóng mặc dù trời đang nắng, liền chau mặt lại:

- Nhắc anh rồi, sao anh không giặt áo quần cho vợ con với!

Thi sĩ Xuân Hoàng nhấc đôi kính cận +7 lên, hớn hở cười:

- Rồi! Rồi mà! Anh giặt tất tần tật, em nhìn ngoài dây phơi đó thì biết!

- Đâu có? - bà Bình ngơ ngác. Đoạn, bà chạy vào nhà tắm tập thể, bê chậu áo quần ra mà nói:

- Áo quần nhà mình vẫn còn nguyên đây này, đã giặt đâu?

Thi sĩ Xuân Hoàng nhìn áo quần, kể cả áo lót, quần lót... phụ nữ, trẻ con mà mình đã giặt và phơi ngoài dây rồi gãi đầu:

- Thôi rồi! Anh giặt nhầm quần áo của hàng xóm rồi! Để anh đi giặt lại cái của mình cho!

Bà Bình một lần nữa phi cười vì cái tính “đảng trí bác học” của chồng mình.

Tâm đắc thơ, véo đau người khác

Bao giờ cũng vậy, người sáng tác sau khi hoàn chỉnh tác phẩm của mình vừa viết xong thường muốn người khác “chia sẻ”, “thưởng thức” giá trị đứa con tinh thần mà mình sau một thời gian “mang nặng, đẻ đau”...

Nhà thơ Xuân Hoàng rất nhạy cảm với đề tài mà ông tiếp xúc và thể hiện bằng ngôn ngữ thơ ca khá nhanh. Viết xong, ông đọc ngay cho người đang hiện diện trước mắt mình với trạng thái niềm vui xởi lởi. Kết thúc phần đọc bài thơ vừa sáng tác của mình, bao giờ ông cũng véo vào người đó một cái, đồng thời cất tiếng cười sảng khoái: “hay hí!”.

Nhà thơ Ngô Minh kể lại, khoảng năm 1967, Xuân Hoàng dẫn nữ sĩ Anh Thơ ở Hà Nội vào, về thăm xã Ngư Thủy anh hùng đánh Mỹ. Hai người đi bên bờ biển, đằng sau là lũ trẻ lon ton chạy theo. Nhà thơ Xuân Hoàng vừa đi vừa đọc cho nữ sĩ Anh Thơ nghe bài thơ mình mới viết về Ngư Thủy vừa được đăng ở Tạp chí Văn nghệ quân đội... “Cha truyền cho con, chồng truyền cho vợ/ Khẩu súng trường bóng loáng tiếp tay trao...”. Đọc xong, Xuân Hoàng cười ha hả rồi đột ngột véo vào tay Anh Thơ, làm nữ sĩ đau điếng và hỏi: “Mới không”. Hay hí!”. Nữ sĩ Anh Thơ đau điếng mà vẫn tươi cười.

Nhà thơ Văn Lợi kể lại, hôm nghe tin B-52 Mỹ đánh Hà Nội bị bắn rơi nhiều chiếc. Nhà thơ Xuân Hoàng trong hơn một giờ buổi sáng, làm xong ngay bài thơ “Rồng thiêng Thăng Long quật pháo đài bay”. Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đi ngang phòng liền được ông gọi vào và sang sảng, tươi vui đọc bài thơ vừa “chào đời”. Nghe đọc xong thơ, sau câu hỏi “Hay hí!”, Xuân Hoàng véo vào tay Lâm Thị Mỹ Dạ, khiến nữ sĩ “ối” một tiếng rõ to. Biết đó là “chuyện ngày thường”, ai cũng cười.

Sau này, nhà thơ Hoàng Vũ Thuật còn kể lại một câu chuyện thật “hú vía”. Đó là hôm hội VHNT Quảng Bình tổ chức một đợt đi Lệ Thủy để thăm làng quê của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Anh em nhường ghế đầu, cạnh lái xe cho nhà thơ Xuân Hoàng ngồi. Đi đường, mọi người nói chuyện rôm rả về văn thơ. Nhà thơ Xuân Hoàng cao hứng, đọc say sưa bài thơ viết về vị Tổng tư lệnh Quân đội Nhân dân Việt Nam mới làm để lần này trong buổi giao lưu với lãnh đạo huyện Lệ Thủy sẽ đem đọc.

Đọc xong, vẫn chất giọng đầy hứng khởi và nụ cười rạng rỡ như mọi khi, ông hỏi ngay người lái xe của cơ quan: “Mới không? Hay hí”, và... vẫn như mọi lần đọc thơ cho người khác nghe, nhà thơ Xuân Hoàng véo vào cánh tay của lái xe khi cao giọng hỏi. Cú véo mạnh quá, kéo cả tay lái xe làm xe bỗng dưng chuyển hướng, chao đảo, tạt ngay sang lề đường bên kia. May mà lúc đó, phía sau và phía trước không có xe, không thì tai vạ tày trời có thể đến với mọi người.

Người làm thơ đâu có chết

Tháng 11/1988, thi sĩ Xuân Hoàng vẫn còn khỏe, ăn một bữa những ba, bốn bát cơm. Đi làm việc, vẫn đạp xe bon bon trên đường phố Đồng Hới, nhưng vẫn viết một bài thơ gửi cho đời, nếu mình phải xa trần thế. Viết xong, ông đọc cho vợ nghe.

Bài thơ như sau: Không phải đùa đâu, thật đấy rồi! Quá nhiều co bóp ở tim tôi! Từ trong tiềm thức tôi ghi nhận/ Chính quả tim mình đã kiệt hơi! Tôi chết nay mai chuyện quá thường! Một lời cáo phó, ít tuần hương/ Người ta đọc điếu văn bên huyệt/ Rồi mỗi người đi một ngả đường! Thôi hết trời hoang cùng gió lạ/ Với hoa khoe sắc, nhạc đầm hương/ Những ban mai biếc hoàng hôn tím/ Những mộng cùng mơ giận với hờn! Có nghĩa gì đâu, quán trọ đời/ Đến rồi đi đấy, thiệt mà chơi/ Không còn viễn cảnh gì lưu niệm/ Ngoài sức thời gian tím tuyệt vời! Thôi được, rồi đây tôi sẽ đi/ Hãy xem như đó, một chu kỳ/ Bởi tôi là đất, tôi về đất/ Tôi chẳng đòi xin một chút gì.

Đọc xong, vẫn như bao lần, ông cười rung mặt kính: “Hay không? Tuyệt hí!”. Bà Bình, vợ ông, trừng mắt: “Sao chưa chết mà làm thơ về cái ngày mình chết, ông điên đấy à?”.

Thi sĩ Xuân Hoàng lại cười oang oang:

- Có thế mới là thơ. Vì người làm thơ đâu có sợ chết!

Thi sĩ Xuân Hoàng là vậy, con người tận tụy vì thơ nên bao giờ cũng vô tư, lạc quan, yêu đời. Mãi đến năm 2004, ông mới từ giã cõi trần, thọ 78 tuổi.

Những năm chiến tranh, Xuân Hoàng là Hội trưởng Hội Văn nghệ Quảng Bình. Phong cách đáng yêu của Xuân Hoàng cùng những nhà thơ, cán bộ trong cơ quan Hội đã làm cho nhà thơ Phạm Tiến Duật một lần dừng chân nghỉ lại, lúc ra về đã thốt lên, nhại lại hai câu thơ trong bài “Nhớ” nổi tiếng của mình:

Nằm ngửa nhớ Bông (tên của nhà thơ Lê Thị Mây), nằm nghiêng nhớ Dạ (nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ). 

Nôn nao ngồi dậy, nhớ Xuân Hoàng (*).

                                                                         Hồ Ngọc Diệp

(*)“Nằm ngửa nhớ trăng, nằm nghiêng nhớ bến

Nôn nao ngồi dậy, nhớ lưng đèo”

(Nhớ, thơ Phạm Tiến Duật)

Địa chỉ liên lạc: Hồ Ngọc Diệp

Nhà số 8, ngõ 38, đường Hoàng Quốc Việt, TDP Quảng Bình, phường Đồng Sơn - tỉnh Quảng Trị.

Điện thoại: 0917753313

Tài khoản: Hồ Ngọc Diệp - 040027737627 - Ngân hàng Sacombank Đồng Hới - Quảng Bình.

 

Ảnh: Nhà thơ Xuân Hoàng

 

Lễ thượng nêu ngày Tết ở Gio An - Hồ Thanh Thoan

 Lễ thượng nêu ngày Tết ở Gio An

Hồ Thanh Thoan

 

 

 

Dựng cây nêu ngày Tết là phong tục truyền thống của người Việt đã có từ thời xa xưa mà tổ tiên chúng ta đã từng làm, thượng và hạ nêu là lễ hội truyền thống được các làng quê gìn giữ gần 500 năm qua, nhằm phát huy giá trị văn hóa tinh thần của cộng đồng làng xã. Hiện nay vẫn còn rất nhiều địa phương lưu lại nét đẹp cổ truyền này vào dịp năm mới, nó vừa gợi nhớ đến truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc, vừa là dịp để con cháu khắp nơi về quây quần, đoàn tụ với gia đình. Theo thời gian, tùy vào vùng miền, dân tộc và tập quán của cộng đồng, ý nghĩa của việc dựng cây nêu ngày Tết đã phổ biến khá nhiều trên mọi miền đất nước.

 

Ở Quảng Trị, thời gian gần đây, có rất nhiều làng quê, kể cả các hộ gia đình, đã duy trì phong tục dựng nêu đón Tết từ ngày 23 tháng Chạp trở đi và hạ nêu vào ngày mồng 7 tháng Giêng âm lịch. Cây nêu được kết hợp tinh tế giữa truyền thống và hiện đại cùng với sự phong phú của các lễ vật được treo lên thân đã vượt ra khỏi quy phạm của ngày xưa mà trước đây chưa từng làm.

 

Thông thường, để có được cây nêu đẹp thì thời gian trước đó ông chủ làng đã chọn một cây tre cao, thẳng ở lũy tre bên đình làng rồi dặn dò mọi người không ai được đụng đến. Ở Quảng Trị có làng An Nha, xã Gio An (cũ), từ sáng sớm ngày 23 tháng Chạp, ông chủ làng đích thân chặt hạ cây tre xuống, trai tráng thanh niên cùng nhau vác tre đến Chùa Long Phước làm lễ cúng tế rồi sau đó rước về miếu làng để dựng cây nêu lên.

 

Cây tre làm nêu thường phải cao hơn 5 m, là cây tre thẳng còn nguyên đọt, được loại bỏ hết cành và gai nhọn, chỉ để lại ngọn cây, đầu ngọn phải còn nguyên lá. Sau khi chọn tre xong, dân làng đã chuẩn bị một dải lụa đỏ dài khoảng 3 đến 5 m, rộng khoảng 20 đến 35cm (ngoài chữ Việt, có thể ghi thêm các chữ Hán Nôm theo phong tục xưa truyền lại) để buộc vào ngọn cây với dòng chữ: “Phú-Thọ-Khang-Ninh”, mang ý nghĩa cầu mong sự giàu sang, dân làng sống lâu, khỏe mạnh, bình yên và đoàn kết, đặc biệt có lá cờ lễ hội treo cao nhất cùng với nhiều lá cờ nhỏ xung quanh. Ngoài ra, dân làng còn treo thêm các đồ vật, biểu tượng theo đúng phong tục gồm: đèn lồng, tràng pháo giả, cặp bánh chưng đã nấu chín, ngũ quả, miếng cau trầu, chuông gió... Bên cạnh đó, một số nơi còn chuẩn bị vôi và muối hạt để đặt dưới chân cây nêu với ý nghĩa trừ tà, ma quỷ, đồng thời cầu cuộc sống trong năm mới luôn được sung túc, ấm no và hạnh phúc.

 

Người xưa quan niệm cây nêu là trục vũ trụ, là cột nối giữa trời và đất, cho nên dựng nêu để nghinh đón những điều may mắn đến với gia đình và cộng đồng trong một năm mới được bình an, vạn phúc. Tất cả các làng quê trên đất nước ngày nay cũng có chung ý tưởng như vậy.

 

Ngoài ra, việc dựng nêu còn xuất phát từ quan niệm để trừ yêu quái, không cho chúng đến quấy phá gia đình hoặc làng xóm (vì dân gian quan niệm từ ngày 23 tháng Chạp; ông Công, ông Táo đã lên chầu trời, nên không có ai giữ gìn nhà cửa), vì vậy nên để có được một cái Tết bình an, vui tươi, hạnh phúc. Mong muốn tiễn những thứ xấu xa, bất hạnh và không may mắn của năm cũ ra khỏi địa phương cũng như các gia đình.

 

Từ khi thượng nêu thì dân làng sẽ không còn đi sản xuất ở ngoài đồng ruộng, ngoài nương rẫy nữa mà chỉ tập trung lo những công việc liên quan đến đón Tết mà thôi.

 

Làng An Nha, xã Gio An (cũ) nay đã sáp nhập với các xã Hải Thái, Linh Trường và Gio Sơn thành xã mới với tên gọi xã Cồn Tiên là một trong những làng đầu tiên ở Quảng Trị khôi phục lại việc dựng nêu đón Tết với quy mô, dấu ấn đậm nét nhất. Những năm gần đây, trong làng đều thành lập các tổ thành viên, bộ nghi lễ, thầy văn, thầy xướng làm nhiệm vụ chuẩn bị cho việc này rất chu đáo. Từ chiều 22 tháng Chạp, những người được cắt cử phục vụ dựng nêu phải tập trung về chùa Long Phước để bàn bạc, phân công hoàn tất công tác chuẩn bị, sau đó các bô lão sẽ kiểm tra, rà soát nghiêm ngặt lại lần cuối cùng để sáng hôm sau thực hiện khỏi trở ngại.

 

Sáng sớm 23 tháng Chạp, các thành viên trong bộ nghi lễ (làm nhiệm vụ lễ cúng dựng nêu), đông đảo bô lão, người dân làng An Nha tề tựu về chùa Long Phước để thực hiện nghi thức cúng bái, xin phép rước cây nêu lên dựng trước đình làng. Lễ thượng nêu luôn diễn ra trang nghiêm và để báo hiệu một năm âm lịch sắp kết thúc, đồng thời chuẩn bị đón một mùa xuân mới của đất trời lại về, mang thông điệp, lời nguyện cầu của một năm mới nhiều may mắn, thuận lợi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

 

Trước khi thượng nêu là nghi thức rước nêu từ chùa Long Phước đến đình làng An Nha. Đây là ngôi chùa cổ của làng, một trong những dấu tích gắn liền và khắc ghi công lao của chúa Tiên Nguyễn Hoàng trên đất Quảng Trị trong hành trình mở cõi về phía Nam. Tương truyền rằng, khi Chúa mất, dân làng An Nha đã lập miếu thờ rất tôn nghiêm. Các đời chúa và vua nhà Nguyễn sau đó đã ban sắc phong, đổi từ miếu thờ thành chùa Long Phước. Do thời gian và chiến tranh hủy hoại, hiện nay ngôi chùa chỉ còn lại vành đai bằng đất và mấy móng cột đá tổ ong trơ trọi, các cây cổ thụ vẫn xanh tươi trong sân vườn và phía trước vẫn còn nguyên vẹn cồn đất làm bình phong khá lớn. Ở trung tâm dấu tích, dân làng đã xây dựng lên một am trần để đặt lễ vật và thắp hương cúng tế trong những ngày lễ trọng đại của làng.

 

Vào sáng sớm, các bô lão cùng người dân làng An Nha gánh chiêng, trống đại, trống con, kèn bầu, cờ lễ hội, cờ phướn và cây tre vừa mới chặt đưa vào địa điểm dấu tích chùa Long Phước. Những bậc cao niên mặc áo dài, khăn đóng, các vị chủ lễ trang phục áo dài xanh tay rộng, đội mũ mão còn thanh niên trong trang phục lính lệ ngày xưa, những người phục vụ thì áo quần chỉnh tề tham gia lễ tế. Trong thời điểm đó, những người phục vụ đã buộc các lễ vật lên cây tre được đặt bên cạnh đàn tế.

 

Buổi lễ diễn ra khoảng gần một giờ với những lời cầu nguyện của các vị chủ lễ và các bô lão trong làng cùng với âm thanh chiêng, trống, kèn bầu trầm hùng, có lúc tưng bừng của nền nhạc cổ truyền trang trọng và kính cẩn.

 

Sau buổi cầu nguyện là lễ rước cây nêu về đình làng để làm lễ thượng nêu. Đoàn người đi thành hàng dọc, đội hình được sắp xếp theo trình tự rõ ràng, hai người cầm cờ Tổ quốc và cờ Hội đi trước ngang nhau, đến các vị bô lão, tiếp theo là bộ phận chiêng, trống đại, trống con và kèn bầu, sau đó là những người vác cây nêu, cuối cùng là dân làng cầm cờ phướn. Đoàn đi qua những bờ đê của ruộng chưa đến mùa lúa, sau đó ra nhánh đường làng tạo nên một đám rước uy nghi, chỉnh tề, có trật tự rất đẹp mắt.

 

Chẳng bao lâu, đám rước đã về đến bãi đất bằng phẳng ở trước cổng đình làng. Tại đó đã có mặt khá đông bà con để chứng kiến lễ thượng nêu sắp diễn ra. Một hệ thống bàn lễ vật gồm Thượng, Trung, Hạ đã được sắp đặt từ trước rất nghiêm túc, các vị bô lão và đội nhạc vào đúng vị trí của mình và bà con trong làng thì đứng xung quanh để chuẩn bị làm lễ thượng nêu, còn bộ phận phục vụ thì chuẩn bị cho việc dựng nêu gồm: đào hố, làm  các dây néo, treo thêm cờ, các lễ vật và dãi lụa đỏ có ghi chữ “Phú-Thọ-Khang-Ninh” là tượng trưng cho sức sống của mùa Xuân, cũng là mong ước của sự mạnh khỏe, bình an cho muôn dân, làm ăn phát tài, phát lộc. Sau đó, vị hội chủ làng thực hiện nghi thức cúng để tiến hành dựng cây nêu.

 

Trong những ngày nêu được dựng, chủ yếu là từ mồng một Tết trở đi đến lúc hạ nêu, làng tổ chức nhiều trò chơi vui nhộn cho nhiều tầng lớp: Kéo co, đẩy gậy, cắt rau, gói bánh, cắm trại, biểu diễn văn nghệ…. bên cạnh cũng tổ chức phiên chợ đầu Xuân gồm các sản vật của địa phương: Chuối, rau, bánh lọc, bánh bèo, bánh nậm, hoa quả… để phục vụ du khách gần xa đến dạo Xuân và thưởng thức.

 

Làng An Nha có khu giếng cổ Chăm được xây dựng cách đây khoảng 5.000 năm và được giữ gìn chu đáo đến ngày nay. Gồm Giếng Búng, Giếng Lội nằm trong hệ thống giếng cổ Gio An, hiện nay có 14 giếng, gồm: Côi, Dưới, Búng, Trạng, Đào (thôn An Nha); Gái 1, Gái 2, Nậy (thôn An Hướng); Tép, Ông, Bà, Gai (thôn Hảo Sơn); Máng (thôn Long Sơn) và Pheo (thôn Tân Văn). Chính vì vậy nên đã trở thành khu du lịch mới hình thành và đi vào hoạt động trong những năm gần đây. Là một địa phương được trồng nhiều loại rau đặc biệt nhờ vào nguồn nước tốt nên rất ngon và bổ dưỡng; đặc biệt là rau liệt, xà lách, muống… được tươi tốt nhờ nguồn nước từ các giếng cổ. Phần đất xung quanh làng là những ruộng lúa màu mỡ. Hiện nay làng có 226 hộ, chia thành 2 thôn là An Nha và Phương Xuân.

 

Ở An Nha, ngoài lễ thượng, hạ nêu truyền thống trong dịp Tết thì hàng năm làng còn tổ chức lễ hội xuống đồng vào tháng 10 và tháng 11 âm lịch, thời gian đó tất cả bà con nông dân đều đồng loạt ra quân cùng lúc rất nhộn nhịp và đầy khí thế cho vụ mùa mới.

 

Trong những ngày cuối năm chuẩn bị đón Tết, ngoài làng An Nha còn có nhiều làng khác ở xã Gio An (cũ) cũng tiến hành dựng nêu như trên. Làng Tân Văn, Gia Bình, Long Sơn, Hảo Sơn, An Hướng… Nghi lễ dựng nêu cũng tổ chức đầy đủ các bước nhưng ngắn gọn hơn và tất cả cùng đến ngày mồng 7 tháng Giêng thì các làng cùng làm lễ hạ nêu đồng loạt.

 

Phong tục dựng nêu ngày Tết đã trở thành nghi thức có ý nghĩa lớn, ăn sâu vào tâm thức của dân làng Gio An nói riêng và của cộng đồng người Việt nói chung. Việc dựng cây nêu báo hiệu mùa xuân đến, là khoảng thời gian bà con lao động được nghỉ ngơi sau cả năm vất vả sản xuất nông nghiệp. Đến ngày hạ nêu, mọi người lại trở về với cuộc sống lao động hăng say bình thường.

 

Trong thời kỳ chiến tranh, phong tục này không thể duy trì. Nhưng từ khi hòa bình lập lại, nghi thức này được tiếp nối đều đặn cho đến nay. Đặc biệt, những năm gần đây, lễ thượng nêu ngày càng được tổ chức quy mô, bài bản hơn và trở thành nét độc đáo văn hóa ngày Tết của bà con làng xã.

 

Lễ thượng, hạ nêu là một mỹ tục đậm đà bản sắc dân tộc với ý nghĩa tốt đẹp của bà con làng An Nha cũng như nhiều làng khác của xã Gio An, huyện Gio Linh (cũ) đang từng ngày góp sức xây dựng nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc; lễ thượng, hạ nêu là một điển hình về việc gìn giữ và phát huy những mỹ tục tốt đẹp của Tổ tiên, cha ông ngày trước.

 

Quan niệm dân gian cho rằng, trong những ngày Tết Nguyên đán, các vị thần linh và những bậc gia tiên về ăn Tết cùng con cháu, gia chủ cũng như dân làng. Sau khi kết thúc, làng tổ chức lễ hạ nêu để tiễn đưa các vị thần, tổ tiên trở về âm cảnh, vì vậy cây nêu được hạ xuống theo lịch trình đã định, sáng 07 tháng Giêng Âm lịch.

 

Sau lễ hạ nêu, cán bộ và nhân dân cùng tập trung về đình làng sinh hoạt văn hóa. Tại đây, các trò chơi dân gian được con em của làng tổ chức liên tục. Mâm cỗ được dọn ra, bên ly rượu, chén trà đầu năm mới, những câu chuyện về truyền thống đánh giặc cứu nước, giữ gìn văn hóa truyền thống, xây dựng xóm làng giàu đẹp của ông cha được các bậc cao niên kể lại cho con cháu nghe như những lời động viên, giáo dục, khích lệ thế hệ trẻ hôm nay phải sống có trách nhiệm với quê hương, đất nước. Cứ như vậy, cuộc vui kéo dài đến cuối ngày. Hôm sau tất cả mọi người trở lại công việc đồng áng, sản xuất, buôn bán bình thường, đến Tết năm sau, dân làng lại cùng nhau thực hiện nghi lễ này.

 

                                                                                   Tháng 3 năm 2026

Hồ Thanh Thoan