Lễ thượng nêu ngày Tết ở Gio An
Hồ Thanh Thoan
Dựng cây nêu ngày Tết là phong tục
truyền thống của người Việt đã có từ thời xa xưa mà tổ tiên chúng ta đã từng
làm, thượng và hạ nêu là lễ hội truyền thống được các làng quê gìn giữ gần 500
năm qua, nhằm phát huy giá trị văn hóa tinh thần của cộng đồng làng xã. Hiện
nay vẫn còn rất nhiều địa phương lưu lại nét đẹp cổ truyền này vào dịp năm mới,
nó vừa gợi nhớ đến truyền thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc, vừa là dịp để con
cháu khắp nơi về quây quần, đoàn tụ với gia đình. Theo thời gian, tùy vào vùng
miền, dân tộc và tập quán của cộng đồng, ý nghĩa của việc dựng cây nêu ngày Tết
đã phổ biến khá nhiều trên mọi miền đất nước.
Ở Quảng Trị, thời gian gần đây, có
rất nhiều làng quê, kể cả các hộ gia đình, đã duy trì phong tục dựng nêu đón
Tết từ ngày 23 tháng Chạp trở đi và hạ nêu vào ngày mồng 7 tháng Giêng âm lịch.
Cây nêu được kết hợp tinh tế giữa truyền thống và hiện đại cùng với sự phong
phú của các lễ vật được treo lên thân đã vượt ra khỏi quy phạm của ngày xưa mà
trước đây chưa từng làm.
Thông thường, để có được cây nêu
đẹp thì thời gian trước đó ông chủ làng đã chọn một cây tre cao, thẳng ở lũy
tre bên đình làng rồi dặn dò mọi người không ai được đụng đến. Ở Quảng Trị có
làng An Nha, xã Gio An (cũ), từ sáng sớm ngày 23 tháng Chạp, ông chủ làng đích
thân chặt hạ cây tre xuống, trai tráng thanh niên cùng nhau vác tre đến Chùa
Long Phước làm lễ cúng tế rồi sau đó rước về miếu làng để dựng cây nêu lên.
Cây tre làm nêu thường phải cao hơn
5 m, là cây tre thẳng còn nguyên đọt, được loại bỏ hết cành và gai nhọn, chỉ để
lại ngọn cây, đầu ngọn phải còn nguyên lá. Sau khi chọn tre xong, dân làng đã
chuẩn bị một dải lụa đỏ dài khoảng 3 đến 5 m, rộng khoảng 20 đến 35cm (ngoài
chữ Việt, có thể ghi thêm các chữ Hán Nôm theo phong tục xưa truyền lại) để
buộc vào ngọn cây với dòng chữ: “Phú-Thọ-Khang-Ninh”, mang ý nghĩa cầu mong sự
giàu sang, dân làng sống lâu, khỏe mạnh, bình yên và đoàn kết, đặc biệt có lá
cờ lễ hội treo cao nhất cùng với nhiều lá cờ nhỏ xung quanh. Ngoài ra, dân làng
còn treo thêm các đồ vật, biểu tượng theo đúng phong tục gồm: đèn lồng, tràng
pháo giả, cặp bánh chưng đã nấu chín, ngũ quả, miếng cau trầu, chuông gió...
Bên cạnh đó, một số nơi còn chuẩn bị vôi và muối hạt để đặt dưới chân cây nêu
với ý nghĩa trừ tà, ma quỷ, đồng thời cầu cuộc sống trong năm mới luôn được
sung túc, ấm no và hạnh phúc.
Người xưa quan niệm cây nêu là trục
vũ trụ, là cột nối giữa trời và đất, cho nên dựng nêu để nghinh đón những điều
may mắn đến với gia đình và cộng đồng trong một năm mới được bình an, vạn phúc.
Tất cả các làng quê trên đất nước ngày nay cũng có chung ý tưởng như vậy.
Ngoài ra, việc dựng nêu còn xuất
phát từ quan niệm để trừ yêu quái, không cho chúng đến quấy phá gia đình hoặc
làng xóm (vì dân gian quan niệm từ ngày 23 tháng Chạp; ông Công, ông Táo đã lên
chầu trời, nên không có ai giữ gìn nhà cửa), vì vậy nên để có được một cái Tết
bình an, vui tươi, hạnh phúc. Mong muốn tiễn những thứ xấu xa, bất hạnh và
không may mắn của năm cũ ra khỏi địa phương cũng như các gia đình.
Từ khi thượng nêu thì dân làng sẽ
không còn đi sản xuất ở ngoài đồng ruộng, ngoài nương rẫy nữa mà chỉ tập trung
lo những công việc liên quan đến đón Tết mà thôi.
Làng An Nha, xã Gio An (cũ) nay đã
sáp nhập với các xã Hải Thái, Linh Trường và Gio Sơn thành xã mới với tên gọi
xã Cồn Tiên là một trong những làng đầu tiên ở Quảng Trị khôi phục lại việc
dựng nêu đón Tết với quy mô, dấu ấn đậm nét nhất. Những năm gần đây, trong làng
đều thành lập các tổ thành viên, bộ nghi lễ, thầy văn, thầy xướng làm nhiệm vụ
chuẩn bị cho việc này rất chu đáo. Từ chiều 22 tháng Chạp, những người được cắt
cử phục vụ dựng nêu phải tập trung về chùa Long Phước để bàn bạc, phân công
hoàn tất công tác chuẩn bị, sau đó các bô lão sẽ kiểm tra, rà soát nghiêm ngặt
lại lần cuối cùng để sáng hôm sau thực hiện khỏi trở ngại.
Sáng sớm 23 tháng Chạp, các thành
viên trong bộ nghi lễ (làm nhiệm vụ lễ cúng dựng nêu), đông đảo bô lão, người
dân làng An Nha tề tựu về chùa Long Phước để thực hiện nghi thức cúng bái, xin
phép rước cây nêu lên dựng trước đình làng. Lễ thượng nêu luôn diễn ra trang
nghiêm và để báo hiệu một năm âm lịch sắp kết thúc, đồng thời chuẩn bị đón một
mùa xuân mới của đất trời lại về, mang thông điệp, lời nguyện cầu của một năm
mới nhiều may mắn, thuận lợi, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Trước khi thượng nêu là nghi thức
rước nêu từ chùa Long Phước đến đình làng An Nha. Đây là ngôi chùa cổ của làng,
một trong những dấu tích gắn liền và khắc ghi công lao của chúa Tiên Nguyễn
Hoàng trên đất Quảng Trị trong hành trình mở cõi về phía Nam. Tương truyền
rằng, khi Chúa mất, dân làng An Nha đã lập miếu thờ rất tôn nghiêm. Các đời
chúa và vua nhà Nguyễn sau đó đã ban sắc phong, đổi từ miếu thờ thành chùa Long
Phước. Do thời gian và chiến tranh hủy hoại, hiện nay ngôi chùa chỉ còn lại vành
đai bằng đất và mấy móng cột đá tổ ong trơ trọi, các cây cổ thụ vẫn xanh tươi
trong sân vườn và phía trước vẫn còn nguyên vẹn cồn đất làm bình phong khá lớn.
Ở trung tâm dấu tích, dân làng đã xây dựng lên một am trần để đặt lễ vật và
thắp hương cúng tế trong những ngày lễ trọng đại của làng.
Vào sáng sớm, các bô lão cùng người
dân làng An Nha gánh chiêng, trống đại, trống con, kèn bầu, cờ lễ hội, cờ phướn
và cây tre vừa mới chặt đưa vào địa điểm dấu tích chùa Long Phước. Những bậc
cao niên mặc áo dài, khăn đóng, các vị chủ lễ trang phục áo dài xanh tay rộng,
đội mũ mão còn thanh niên trong trang phục lính lệ ngày xưa, những người phục
vụ thì áo quần chỉnh tề tham gia lễ tế. Trong thời điểm đó, những người phục vụ
đã buộc các lễ vật lên cây tre được đặt bên cạnh đàn tế.
Buổi lễ diễn ra khoảng gần một giờ
với những lời cầu nguyện của các vị chủ lễ và các bô lão trong làng cùng với âm
thanh chiêng, trống, kèn bầu trầm hùng, có lúc tưng bừng của nền nhạc cổ truyền
trang trọng và kính cẩn.
Sau buổi cầu nguyện là lễ rước cây
nêu về đình làng để làm lễ thượng nêu. Đoàn người đi thành hàng dọc, đội hình
được sắp xếp theo trình tự rõ ràng, hai người cầm cờ Tổ quốc và cờ Hội đi trước
ngang nhau, đến các vị bô lão, tiếp theo là bộ phận chiêng, trống đại, trống
con và kèn bầu, sau đó là những người vác cây nêu, cuối cùng là dân làng cầm cờ
phướn. Đoàn đi qua những bờ đê của ruộng chưa đến mùa lúa, sau đó ra nhánh
đường làng tạo nên một đám rước uy nghi, chỉnh tề, có trật tự rất đẹp mắt.
Chẳng bao lâu, đám rước đã về đến
bãi đất bằng phẳng ở trước cổng đình làng. Tại đó đã có mặt khá đông bà con để
chứng kiến lễ thượng nêu sắp diễn ra. Một hệ thống bàn lễ vật gồm Thượng,
Trung, Hạ đã được sắp đặt từ trước rất nghiêm túc, các vị bô lão và đội nhạc
vào đúng vị trí của mình và bà con trong làng thì đứng xung quanh để chuẩn bị
làm lễ thượng nêu, còn bộ phận phục vụ thì chuẩn bị cho việc dựng nêu gồm: đào
hố, làm các dây néo, treo thêm cờ, các
lễ vật và dãi lụa đỏ có ghi chữ “Phú-Thọ-Khang-Ninh” là tượng trưng cho sức sống
của mùa Xuân, cũng là mong ước của sự mạnh khỏe, bình an cho muôn dân, làm ăn
phát tài, phát lộc. Sau đó, vị hội chủ làng thực hiện nghi thức cúng để tiến
hành dựng cây nêu.
Trong những ngày nêu được dựng, chủ
yếu là từ mồng một Tết trở đi đến lúc hạ nêu, làng tổ chức nhiều trò chơi vui
nhộn cho nhiều tầng lớp: Kéo co, đẩy gậy, cắt rau, gói bánh, cắm trại, biểu
diễn văn nghệ…. bên cạnh cũng tổ chức phiên chợ đầu Xuân gồm các sản vật của
địa phương: Chuối, rau, bánh lọc, bánh bèo, bánh nậm, hoa quả… để phục vụ du
khách gần xa đến dạo Xuân và thưởng thức.
Làng An Nha có khu giếng cổ Chăm
được xây dựng cách đây khoảng 5.000 năm và được giữ gìn chu đáo đến ngày nay.
Gồm Giếng Búng, Giếng Lội nằm trong hệ thống giếng cổ Gio An, hiện nay có 14
giếng, gồm: Côi, Dưới, Búng, Trạng, Đào (thôn An Nha); Gái 1, Gái 2, Nậy (thôn
An Hướng); Tép, Ông, Bà, Gai (thôn Hảo Sơn); Máng (thôn Long Sơn) và Pheo (thôn
Tân Văn). Chính vì vậy nên đã trở thành khu du lịch mới hình thành và đi vào
hoạt động trong những năm gần đây. Là một địa phương được trồng nhiều loại rau
đặc biệt nhờ vào nguồn nước tốt nên rất ngon và bổ dưỡng; đặc biệt là rau liệt,
xà lách, muống… được tươi tốt nhờ nguồn nước từ các giếng cổ. Phần đất xung
quanh làng là những ruộng lúa màu mỡ. Hiện nay làng có 226 hộ, chia thành 2
thôn là An Nha và Phương Xuân.
Ở An Nha, ngoài lễ thượng, hạ nêu
truyền thống trong dịp Tết thì hàng năm làng còn tổ chức lễ hội xuống đồng vào
tháng 10 và tháng 11 âm lịch, thời gian đó tất cả bà con nông dân đều đồng loạt
ra quân cùng lúc rất nhộn nhịp và đầy khí thế cho vụ mùa mới.
Trong những ngày cuối năm chuẩn bị
đón Tết, ngoài làng An Nha còn có nhiều làng khác ở xã Gio An (cũ) cũng tiến
hành dựng nêu như trên. Làng Tân Văn, Gia Bình, Long Sơn, Hảo Sơn, An Hướng…
Nghi lễ dựng nêu cũng tổ chức đầy đủ các bước nhưng ngắn gọn hơn và tất cả cùng
đến ngày mồng 7 tháng Giêng thì các làng cùng làm lễ hạ nêu đồng loạt.
Phong tục dựng nêu ngày Tết đã trở
thành nghi thức có ý nghĩa lớn, ăn sâu vào tâm thức của dân làng Gio An nói
riêng và của cộng đồng người Việt nói chung. Việc dựng cây nêu báo hiệu mùa
xuân đến, là khoảng thời gian bà con lao động được nghỉ ngơi sau cả năm vất vả
sản xuất nông nghiệp. Đến ngày hạ nêu, mọi người lại trở về với cuộc sống lao
động hăng say bình thường.
Trong thời kỳ chiến tranh, phong
tục này không thể duy trì. Nhưng từ khi hòa bình lập lại, nghi thức này được
tiếp nối đều đặn cho đến nay. Đặc biệt, những năm gần đây, lễ thượng nêu ngày
càng được tổ chức quy mô, bài bản hơn và trở thành nét độc đáo văn hóa ngày Tết
của bà con làng xã.
Lễ thượng, hạ nêu là một mỹ tục đậm
đà bản sắc dân tộc với ý nghĩa tốt đẹp của bà con làng An Nha cũng như nhiều
làng khác của xã Gio An, huyện Gio Linh (cũ) đang từng ngày góp sức xây dựng
nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc; lễ thượng, hạ nêu là một điển hình về việc
gìn giữ và phát huy những mỹ tục tốt đẹp của Tổ tiên, cha ông ngày trước.
Quan niệm dân gian cho rằng, trong
những ngày Tết Nguyên đán, các vị thần linh và những bậc gia tiên về ăn Tết
cùng con cháu, gia chủ cũng như dân làng. Sau khi kết thúc, làng tổ chức lễ hạ
nêu để tiễn đưa các vị thần, tổ tiên trở về âm cảnh, vì vậy cây nêu được hạ
xuống theo lịch trình đã định, sáng 07 tháng Giêng Âm lịch.
Sau lễ hạ nêu, cán bộ và nhân dân
cùng tập trung về đình làng sinh hoạt văn hóa. Tại đây, các trò chơi dân gian
được con em của làng tổ chức liên tục. Mâm cỗ được dọn ra, bên ly rượu, chén
trà đầu năm mới, những câu chuyện về truyền thống đánh giặc cứu nước, giữ gìn
văn hóa truyền thống, xây dựng xóm làng giàu đẹp của ông cha được các bậc cao
niên kể lại cho con cháu nghe như những lời động viên, giáo dục, khích lệ thế
hệ trẻ hôm nay phải sống có trách nhiệm với quê hương, đất nước. Cứ như vậy,
cuộc vui kéo dài đến cuối ngày. Hôm sau tất cả mọi người trở lại công việc đồng
áng, sản xuất, buôn bán bình thường, đến Tết năm sau, dân làng lại cùng nhau
thực hiện nghi lễ này.
Tháng 3 năm 2026
Hồ Thanh Thoan
No comments:
Post a Comment